บทความ
“คอสเพลย์” ผิดกฎหมายไหม ? แบบไหนทำได้หรือไม่ได้ ? ถ้าเราซื้อ-ทำชุดมาใส่จะโดนฟ้องไหม ?
กลายเป็นประเด็น เมื่องานคอสเพลย์ในประเทศไทยเริ่มประกาศงดให้ตัวละครภายใต้ลิขสิทธิ์ของ Disney ที่ถือลิขสิทธิ์การ์ตูนและภายนตร์ดังมากมาย อาทิ STAR WARS , MARVEL และ Pixar เข้าประกวด โดยผู้จัดบางส่วนให้เหตุผลเรื่อลิขสิทธิ์ ดังนั้นจึงนำไปสู่คำถามว่า “คอสเพลย์” ผิดกฎหมายไหม ?
ก่อนจะไปหาคำตอบ Brickinfo ชวนทำความเข้าใจเรื่องราวนี้ไปพร้อมกันก่อน โดย การคอสเพลย์ คือ งานอดิเรกประเภทหนึ่งที่ผู้คนจะตัดชุดและสวมใส่ชุด-แต่งหน้า-ใส่วิก ตามตัวละครที่ชื่นชอบ ทั้งจาก อนิเมะญี่ปุ่น , การ์ตูนฝรั่ง และภาพยนตร์
แต่เรื่องการงดคอสเพลย์ Disney ประกวด เริ่มจากมีผู้ใช้เฟซบุ๊กรายหนึ่ง พยายามติดต่อ Disney ทั้งในไทยและต่างประเทศเพื่อหาคำตอบว่า “ทำของที่เกี่ยวข้องกับการ์ตูน Disney และ คอสเพลย์ได้ไหม ?” โดยเจ้าตัวอ้างว่า สามารถติดต่อ Disney ประเทศ”ทยได้และเจ้าหน้าที่ตอบว่า “ทำไม่ได้” จึงเป็นที่มาของการพูดถึงในวงกว้าง ว่า เธอทำตัวเสมือนเป็น “ตำรวจด้อม”
- ย้อนอ่าน ปี 2021 : ญี่ปุ่น หารือ! กฏหมายลิขสิทธิ์คอสเพลย์ อาจส่งผลต่อคอสเพลย์เยอร์ที่สร้างรายได้จากงานของตัวเอง
“คอสเพลย์” ผิดกฎหมายไหม ?
คำตอบนี้คงต้องย้อนกลับไปดูรูปแบบของกฎหมาย , ลิขสิทธิ์ และ ความเสียหายที่เกิดขึ้น โดยเริ่มจาก กฎหมายลิขสิทธิ์ ตำรวจและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจะดำเนินการได้ก็ต่อเมื่อ “เจ้าของลิขสิทธิ์” เข้าแจ้งความร้องทุกข์ ได้รับความเสียหายจากการที่มีคนนำตัวละครของตนเองไป ทำซ้ำ ทำเป็นชุด วาดแฟนอาร์ต ขายเชกิ(รูปโพลารอยด์ของตนเองที่คอสเพลย์ตัวละครนั้น ๆ) โดยไม่ได้รับอนุญาต จนเจ้าของลิขสิทธิ์ หรือ เจ้าของผลงานได้รับความเสียหาย
ดังนั้น “คอสเพลย์” ผิดกฎหมายไหม ? คำตอบคือ ผิดกฎหมาย และจะ “ผิดลิขสิทธิ์” ถ้าหาก “เจ้าของลิขสิทธิ์” ไปแจ้งความเอาผิด ซึ่งสามารถนำไปสู่การฟ้องศาลเรียกร้องลิขสิทธิ์ได้ แต่ถ้าเจ้าของลิขสิทธิ์ “ไม่ไปแจ้งความ” ตำรวจก็เดินไปจับไม่ได้ เพราะ “ไม่มีผู้เสียหาย(เจ้าของลิขสิทธิ์) ไปแจ้งความ”
ทำไมงานคอสเพลย์ถึงห้ามแต่งตัวละคร Disney ไปประกวด ?
สำหรับเหตุผลที่ ผู้จัดงานคอสเพลย์ งดให้แต่งตัวละครดีสนีย์ลงประกวด สาเหตุมาจากหลาย ๆ ปัจจัย ทั้งการที่งานมีการขายสปอนเซอร์สนับสนุนงาน หรือ มีการเก็บค่าเข้างาน จึงเป็นเหตุที่อาจทำให้ถูกเจ้าของลิขสิทธิ์มองได้ว่า ผู้จัด นำลิขสิทธิ์ของพวกเขาไปสร้างรายได้ต่ออีกทางหนึ่ง จนอาจนำไปสู่การฟ้องร้องผู้จัดได้
อย่างไรก็ตาม บริษัทเดอะวอลต์ดิสนีย์ สำนักงานใหญ่ ไม่ตอบรับต่อคำถามทางอีเมลล์ของ บริคอินโฟ ในเรื่องนี้ แต่ก่อนหน้านี้ในปี 2021 ทาง Disney เคยปฎิเสธเรื่องการออกหนังสือเตือนไปยังคอสเพลย์ที่แต่งตัวคล้าย โลกิ ในจักรวาล Marvel ว่าไม่เป็นความจริง
- อ่าน : “Blizzcon 2019” ไม่พบบนหน้าเว็บทางการแบนคอสเพลย์ “หมีพูห์” หลังแบนผู้เล่นประกาศสนับสนุน “ม็อบฮ่องกง”
ทำชุดคอสเพลย์ขาย – ขายรูปเชกิตัวเองคอสเพลย์ ผิดลิขสิทธิ์ไหม ?
ขณะเดียวกัน ธุรกิจที่เกิดขึ้นจากงานอดิเรกอย่างงานคอสเพลย์ที่แพร่หลายมากขึ้น มีทั้ง ร้านรับตัดชุดคอสเพลย์ , ร้านเช่าชุดคอสเพลย์ , ขายโฟโต้บุ๊ก และ เหล่าคอสเพลย์ที่ขายรูปเชกิ(รูปโพลารอยด์ของตนเองที่คอสเพลย์ตัวละครนั้น ๆ) หรือ รูปแฟนไซน์ (รูปของตนเองที่คอสเพลย์เป็นตัวละครนั้น ๆ แล้วเขียนชื่อลงบนกระดาษหรือร่างกายและถ่ายรูป)
ในประเด็นลิขสิทธิ์ ต้องแยกเป็น 2 เรื่องระหว่าง ทำเพื่อความสนุก ไม่เกี่ยวข้องกับเรื่องเงิน กับ ทำเชิงพาณิชย์ (มีเรื่องของการค้าขายเข้ามาเกี่ยวข้อง) ซึ่งหากทำเพื่อความสนุกส่วนตัว ไม่มีรับตัดชุด ขายเชกิ หรือรูปแฟนไซน์ โอกาสเข้าข่ายการถูกดำเนินคดีก็จะเป็นไปได้ยาก
แต่หากเราทำเป็นกิจการ รับทำชุด โดยบอกว่า “รับตัดชุด ทันจิโร่ จากดาบพิฆาตอสูร ราคาพิเศษ” (โดยเฉพาะในจีนที่รับผลิตกันเป็นล่ำเป็นสันและเป็นโรงงาน) หรือ ถ่ายรูปเชกิจากการคอสเพลย์ตัวละครนั้น ๆ จะนับเป็นการหารายได้ต่อจากผลงานลิขสิทธิ์ของคนอื่น “โดยไม่ได้รับอนุญาต” มีโอกาสที่จะถูกฟ้องร้องเรื่องลิขสิทธิ์ได้ (แม้ว่าจะไม่ค่อยมีใครทำก็ตาม)”
อย่างไรก็ตาม การคอสเพลย์ สามารถมองได้หลายมุม หากเจ้าของลิขสิทธิ์มองว่า ชุดตัวละครที่ตนเองวาดขึ้น ถูกนำไปหารายได้ต่อด้วยการทำชุดผิดลิขสิทธิ์ขาย รายได้เป็นแสน-ล้านบาท หรือ มีคอสเพลย์เยอร์ขายเชกิได้งานหนึ่งหลักหมื่นต่อคน แต่บริษัทไม่ได้ส่วนแบ่งรายได้อะไรเลย ทำให้บริษัทได้รับความเสียหายก็อาจเป็นผลเสียต่อบริษัทและหากตำเนินคดี สังคมก็อาจตีกลับด้วย แต่ส่วนใหญ่จะมองว่าเป็นผลดี เพราะเป็นการสนับสนุนกลุ่มแฟนคลับและขยายการรับรู้ไปในวงกว้างเช่นกัน
