ข่าว
ผีตาหลก อันซีน ของดีอำเภอท่าปลา จังหวัดอุตรดิตถ์
ผู้สื่อข่าว : ณัฐวัฒน์ ราชประสิทธิ์ ผู้สื่อข่าวอุตรดิตถ์
เอ่ยชื่อผีตาหลก บางคนบอกว่า มันมีหรือ อยู่ที่ไหน เคยได้ยินแต่ผีตาโขน ของจังหวัดเลย วันนี้จะพาไปดู ความหมายของคำว่า ผีตลกคำว่า “ตลก” อ่านว่า ตะ-หลก เป็นคำกริยา หมายถึงการให้คนอื่นขบข้นด้วยคำพูดหรือกริยาท่าทางเป็นต้น โดยปริยายหมายความว่า แกล้งทำให้คนอื่นเข้าใจผิด เช่น เล่นตลกขบขัน ที่ทำให้คนอื่นขบขันด้วยคำพูด หรือกริยาท่าทางเป็นต้น เช่น หนังตลก เรียกผู้ที่ทำให้คนอื่นขบขัน เรียกว่าตลกเรียกเรื่องที่ทำให้คนอื่นขบขันหรือเข้าใจผิดว่า เรื่องตลก(ราชบัณฑิตยสถาน 2542 : 432)หรืออีกความหมายของคำว่า ผีตลกคำว่าผีตลก ความหมายตามพจนานกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542พอสรุปความได้ดังนี้ ผีตลกหมายถึง คนที่ตายไปแล้ว คนที่แต่งเหมือนผีทำให้ผู้คนขบข้นด้วยกริยาท่าทางและน่ากลัวด้วยการแต่งกาย การสวมหัวโขนผีที่แต่งแต้มให้ดูสมจริง หรืออีกนัยหนึ่ง หมายถึงผีที่ทำให้คนกลัวและตลกขบขันนั้นเองกล่าวโดยสรุป คำว่าผีตลก (ภาษาถิ่นอ่านออกเสียงว่าผี-ตะ-ลก)ในประเพณีผีตลกอำเภอท่าปลานี้ น่าจะหมายถึงการนำคนมาแต่งการให้เป็นผีด้วยพิธีกรรมตามประเพณีความเชื่อให้ดูน่ากลัวแล้วแสดงท่าทางตามจังหวะดนตรีให้ขบขันในขบวนแห่เครื่องตกแต่งศาลาอันประกอบด้วย ต้นกล้วย ต้นอ้อย ตันซ่า ต้นก๊ก ดอกไม้ เพื่อประดับประดาศาลาธรรมมาสให้เหมือนป่าหิมพานต์จำลอง ก่อนมีเทศกาลเทศน์มหาชาติ ที่มีทั้งความสนุกสนานครื้นเครงตลกขบขัน ความสามัคคี มีความขลัง ความน่ากลัวของความเชื่อเรื่องผีที่แฝงอยู่ในประเพณีผีตลกนี้
จากคำบอกเล่าข้อมูลเรื่องผีตลก จากนายจันทร์แสร์ อมรมณีพันธุ์ประเพณีแห่ผีตลกเป็นประเพณีที่ปฏิบัติกันในวันก่อนออกพรรษา โดยเชื่อกันว่าบรรดาญาติพี่น้องที่เสียชีวิตไปแล้วหรือพวกผีเปรตที่อยู่ขุมนรกต่าง ๆทั้งที่มีญาติหรือไม่มีญาติก็ตามจะได้ออกมารับส่วนบุญที่บรรดาญาติพี่น้องหรือผู้ที่ตั้งใจทำบุญอุทิศส่วนบุญให้ได้โผล่มารับส่วนบุญนั้น ก่อนออกพรรษาหนึ่งวันชาวบ้านจะไปรวมตัวกันที่วัดโดยนำผ้าจีวรเก่า ๆขาด ๆที่พระสงฆ์ทิ้งแล้วซึ่งไม่เป็นการสิ้นเปลืองมาทำเป็นเสื้อผ้าให้คนสวมคล้ายกับเป็นผีเปรต โดยส่วนหัวจะทำด้วยเข่งหรือชะลอมที่สานด้วยไม่ไผ่หรือใช้หวดสำหรับนิ่งข้าวเหนียวที่ทิ้งแล้วมาทาด้วยเขม่าไฟ ตกแต่งเป็นรูปร่างหน้าตาของผีเปรตในลักษณะต่างกันหลังจากนั้นก็จะตั้งขบวนแห่ผีเปรตเหล่านั้นไปรอบ ๆหมู่บ้าน(จันทร์แสร์ อมรมณีพันธุ์ : สัมภาษณ์ : 2545)
บันทึกการสืบคนภูมิปัญญาชาวบ้าน พ.ศ. 2544 อาจารย์สุนิสา ทิพย์วิชัย กล่าวถึงความเป็นมาของผีตลกในสมัยพุทธกาลในวันออกพรรษาของทุกปี พระพุทธเจ้าเปิดโลกให้สัตว์นรกได้มีโอกาสได้รับส่วนบุญส่วนกุศล จะมีพวกผีเปรต สัตว์นรกทั้งหลายขึ้นมาสู่โลกมนุษย์ งานประเพณีแห่ผีตลกอำเภอท่าปลา มีมานานหลายร้อยปี /ชาวตำบลท่าแฝกจะจัดขึ้นในเทศกาลบวชพระซึ่งในอดีตการบวชพระของชาวท่าแฝก(ท่าปลาเก่า)จะบวชพร้อมกันปีละหนึ่งครั้งชาวตำบลท่าปลาเรียกผีตลก จัดขึ้นในโอกาสเทศกาลออกพรรษา วิธีเล่นผีตลก/ผีโขนในสมัยก่อนคนที่จะเข้าเป็นผีโขนต้องไข่ต้ม หมากคำพลูใบ ไปที่ป่าช้าของหมู่บ้านไปที่หลุมฝังศพ สมัยก่อนนิยมฝังศพมากกว่าเผา แล้วนำหมากพลูไปวางที่หลุมฝังศพ กล่าวเชิญวิญญาณผีเจ้าของหลุมมาเล่นสนุกด้วยกัน แล้วแต่งตัวผีโขนออกจากป่าช้า เมื่อเลิกเล่นผีโขนก็ให้พระสงฆ์อาบน้ำมนต์ให้
เกี่ยวกับผีตลกจากคำบอกเล่าการเก็บข้อมูลจากการสัมภาษณ์บันทึกการสืบค้นต่าง ๆ พอสรุปพอสังเขปดังต่อไปนี้ประเพณีผีตลกเป็นประเพณีที่สืบทอดกันหลายชั่วอายุคนเกินกว่าสองร้อยปี ในอำเภอท่าปลาเก่าก่อนอพยพ อันเนื่องมาจากการสร้างเขื่อนสิริกิติ์ มีการเล่นผีตลก 4 ตำบล คือ ตำบลท่าปลา ตำบลจริม ตำบลหาดล้า และตำบลท่าแฝก โดยมีความเชื่อทำบุญทำทานในพระพุทธศาสนา นรก สวรรค์ ผีเปรต ผีนรกที่ต้องการขอส่วนบุญเพราะความหิวโหยต้องการอาหารยังชีพจนกว่าจะใช้หนี้เวรกรรมหมดสิ้นจึงจะได้ไปเกิดในชาติใหม่ ภพใหม่เป็นการใช้หนี้กรรมเก่าของผู้กระทำความชั่วไว้แต่ชาติปางก่อนนับเป็นความเชื่อที่เป็นคติธรรมแฝงอยู่ในประเพณีแห่ผีตลกนี้
ตำนานประเพณีผีตลกสืบเนื่องมาจากพระพุทธศาสนา เนื่องในเทศกาลออกพรรษา เทศน์มหาชาติที่จัดกันทุกวัดทุกชุมชนในหมู่ชาวพุทธและอ้างอิงมาแต่ครั้งโบราณกาล ทุกคำบอกเล่าและทุกตำนานกล่าวว่า มีการเตรียมการตั้งแต่การสานหัวผีตลก การตกแต่งด้วยศิลปะที่แต่งแต้มด้วยสีสันให้ดูน่าเกลียดน่ากลัวเหมือนผีตามจินตนาการเตรียมข้าวตอกดอกไม้ ต้นกล้วย ต้นอ้อย ต้นก๊ก ต้นข่า เพื่อตกแต่งศาลาเพื่อเป็นการจำลองป่าหิมพานต์ มีขบวนแห่ผีตลกเข้าร่วมสร้างความสมัครสมานสามัคคี สร้างบรรยากาศ โดยมีฆ้อง กลอง กระตุ้นให้เกิดความสนุกสนานครึกครื้น การทำบุญ การบริจาคทาน วัตถุปัจจัยต่าง ๆเป็นพื้นฐานทางจิตใจของชาวพุทธ ขบวนแห่ผีตลกจะมีพิธีกรรมปลีกย่อยแตกต่างกันไปตามชุมชนซึ่งขึ้นอยู่กับ ความเชื่อ วิถีชีวิต ความพร้อม และการสืบทอดของชุมชนนั้น ๆด้านประวัติทั่วไปประเพณีผีตลกมีจุดมุ่งหมายเดียวกันคือเพื่อเป็นการสืบทอดพระพุทธศาสนาให้ยั่งยืนสืบไป การทำกรรมชั่วจะไปเกิดเป็นผีเปรต ผีนรก เที่ยวขอส่วนบุญ เป็นการเตือนสติคนไม่ให้ทำความชั่ว ทำบาป เมื่อตายไปจะเกิดเป็นผีมีรูปร่างน่าเกลียดน่ากลัวดังจำลองขึ้น การบริจาค การทำความดี การละเว้นสิ่งชั่วนำมาซึ่งความสมัครสมานสามัคคี กุศโลบายของคนโบราณที่ทำให้เกิดการรวมพลังสร้างกิจกรรมร่วมแรงร่วมใจ การวางแผนความเป็นผู้นำ ผู้ตาม ผู้สืบทอด จะปรากฏ รวมถึงการทำบุญด้วยจิตศรัทธาของชาวพุทธด้วยนั่นเอง
และในระหว่างวันที่ 5-11 ตุลาคม 2565 จะมีงานสืบสานวัฒนธรรมประเพณีของดีอำเภอท่าปลา ประจำปี 2565 ในวันที่ 9 ตุลาคม จัมรกิจกรรมเวทีเสวนาภูมิปัญญาท้องถิ่น การแสดงนิทรรศการ การจำหน่ายสินค้าโอท้อป รวมถึงขบวนแห่ทางวัฒนธรรม 1 ในขบวนแห่คือ ผีตาหลก ในเวลา 15.30 น.
ข้อมูล อ.ดนัย อู่ทรัพย์ประธานสภาวัฒนธรรมอำเภอท่าปลา /รองนายกเทศมนตรีตำบลท่าปลา
